Hvat eru morarentur?

Hvat eru morarentur?

Morarentur eru rentur, sum falla til tá ið gjaldskyldugi ikki hevur goldið kravið á gjalddegi. Orðið «mora» kemur úr latíni og merkir dráláttan ella seinking. Á Føroyum er morarentan viðgerð í morarentaløgini og bekendtgerð nr. 842 frá 23. juli 2004. Løgini kann víkjast frá við avtalu í vinnuligum viðurskiftum, meðan løgini sínar týðandi ásetingar — harundir rentuprósent — ikki kann víkjast frá til skaða fyri brúkarar.

Morarentuprósent er umleið hægri enn vanlig bankarentur. Hugsan aftan fyri hetta er, at rentan skal verka sum ein greið kravjing til skuldaran um at gjalda útistandandi skuld á gjalddegi. Tað skal ikki «løna seg» at seinka gjaldið aftaná gjalddagin.

Á Føroyum byggjast morarentur á Nationalbankans diskonto við álagi av 5 prosenteindum. Galdandi morarentuprósent er 6,60 % fyri tímabilið Løpende.

Morarentur byrja at falla til á gjalddegi kravs, um gjalddagurin er ásliggjandi fyrirframt. Er gjalddagurin ikki ásliggjandi fyrirframt, byrja morarentur at falla til í fyrsta lagi 30 dagar eftir at skriviligt gjaldskrav er sent. Freistin á 30 dagar geldur, sjálvt um gjaldfreistin í kravinum er styttri — hetta merkir, at ein «morarentufrítt tímabil» kann verða til, sjálvt um gjaldið er seinkað, til dømis við eitt fakturakrav við 14 daga gjaldfreist.

Norðurlendsk lóggeving um seinkurentur

Verulegir partar av lóggevingini innan ES/EØS-øki vórðu samskipaðir, tá ið lendini í 2002 lagaðu lokala lóggeving sína at tilskipan Evropaparlamentssins og rásins 2000/35/EF frá 29. juni 2000 um baráttu móti seinkuðum gjaldingum í handilsviðurskiftum.

Hesi tilskipan varð seinni broytt út fyri tilskipan Evropaparlamentssins og rásins 2011/7/ES frá 16. februar 2011 um baráttu móti seinkuðum gjaldingum í handilsviðurskiftum. Tilskipanin inniheldur ásetingar, sum hava til endamál at styrkja kravhavarens rættarstøðu við seinkuðum gjaldingum í handilsviðurskiftum.

Boðið er frá at 2011-tilskipanin verði broytt út fyri setargerð Evropaparlamentssins og rásins um baráttu móti seinkuðum gjaldingum í handilsviðurskiftum, COM(2023) 533 frá 12.9.2023. Uppskotið hevur tó møtt munandi mótstøðu, og óvíst er hvørt og nær tað tekur gildi.

Sjálvt um lóggevingin at nakarri nógv er samskipað, eru enn týðandi munur á løgunum um seinkurentur — og tí rentuprósenti, sum nýtt verður — í hvørjum av norðurlendskulondunum.

	Land	Galdandi lóg	R/R
	Føroyar	Morarenteloven og BEK nr. 842 af 23. juli 2004	Nei
	Noregur	Lov 17. desember 1976 nr 100 om renter ved forsinket betaling m.m.	Nei
	Svøríki	Räntelagen (1975:635)	Nei
	Donmørk	LBK nr 459 af 13/05/2014 (Renteloven)	Nei
	Finnland	Korkolaki (633/1982)	Nei
	Ísland	Lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu	Ja
	Grønland	Bekendtgørelse for Grønland af lov om renter ved forsinket betaling m.v. af 15.9.2015 nr 1075	Nei
	Áland	Korkolaki (633/1982) — finsk lov med riksbehörighet	Nei

R/R = Rentur av rentum. Ísland er eina norðurlendskalandið, har rentur av rentum á seinkurentum leiða beinleiðis av løgunum.

Rentutímabil og rentudagar

Rentutímabil

Meðan hini norðurlendskulondini broyta seinkurentuprósent sín hvørt hálva almanaksár, broytast seinkurentuprósent hvønn mánaða á Íslandi. Hetta ger tað óyvirsjáanligari og flóknari at rokna seinkurentur, sum viðgerðar eru av íslendskuløgum.

Rentudagar

Í Donmørku, á Grønlandi, á Føroyum og á Íslandi hevur longi verið vanligt, at seinkurentuútroknningar byggja á, at eitt rentuár hevur 360 dagar, og at allir mánaðir roknaðir verða við 30 døgum. Í Noregi, Svøríki, Finnlandi og á Álandi hevur verið gingið út frá, at eitt rentuár hevur 365 (366) dagar.

Donmørk, Grønland og Føroyar hava seinastu árini flutt til veruligar dagar, sum brúkaðar verða í øðrum norðurlendskulondum. Á Íslandi hevur hinvegin verið hildið í 30 dagar á mánað og 360-daga ár fyri seinkurentuútroknningar.

Rentu av rentum

Rentur av rentum roknaðar verða ikki á seinkurentum í onkrum norðurlendskulandi, uttan á Íslandi har rentur av rentum leiða beinleiðis av løgunum. Hetta ger íslendskar seinkurentuútroknningar umleið flóknari enn í øðrum norðurlendskulondum.

Vísitølutrygging av lánastøður

Vegna søguliga stórir avbjóðingar við óstøðugum gengisskiftum hevur á Íslandi orðið lógboðin venjan fyri eina almennt brúkta lánasløg, sum inniheldur vísitølutrygging av lánastøðu samkvæmt vísitølu neystingarverðs, umframt at lántakari betalar rentur. Hetta má ikki taka saman við gjaldoyralán, sum eru tøk í øllum norðurlendskulondum. Við vísitølutrygdum láni tekur lántakarin ávana á verðmenningini — hevur verðmenningin verið 5 % á einum ári, og tú hevði eina lánastøðu á 3 000 000 kr. við byrjan av árinum uttan at hava goldið avdráttir, nemur lánastøðan í lok ársins 3 150 000 kr. Og tað kemur umframt løpandi lánarentur.

Søga og langtíðar rentuútroknningar

Afturat hava lógarmenner og aðrir tørv á at kunna rokna rentur yvir longri tímabil. Tað er ikki so einfalt at rokna søguligar rentur, tí broytingar í lóggevingini hava skilt, at vís rentuásetingar gilda bert um kravið er stovnað eftir ávís tíðarmørk. Er kravið stovnað áðrenn hesi tíðarmørk, má rentuútroknningin gerast eftir eldri lóggeving.

Á Norðurlondum geldur hetta millum annað fyri rentuútroknningar í Donmørku, har rokna má við, nær kravið stovnaðist, fyri at kunna nýta rættu seinkurentuprósent fyri útroknningar aftur til fyrr enn 2013. Samsvarandi avbjóðingar kunnu vænta at koma eisini við komandi broytingum í lóggevingini.

Óvanligar marknaðarumstøður

Tvey føll hava verið av óvanligum umstøðum: fíggjarkreppan, sum serliga sló á Íslandi, og Covid-faraldrin. Bæði leiddu til óvanligar umstøður á millum annað gjaldoyrumaknaðinum, sum ávirkaðu rokningina og viðgerðina av seinkurentum í fleiri norðurlendskulondum.

Avleiddar rentuslag

Fleiri rentuslag í norðurlendskulondunum byggja á ymsum lutum av tí seinkurentuprósentinum, sum í gildi er á hvørjum tíma. Á Føroyum byggjast morarentur á diskontóini hjá Nationalbankanim við álagi av 5 prosenteindum — eitt lægri álag enn í flestu øðrum norðurlendskulondum. Í Noregi er til dømis millistig eftir ervdaløgini og hjúnalagarløgini (seinkurentuprósent − 6 prosenteindir) og seinkurentur av eftirgoldnum trygdarbótum (helvtin av seinkurentuprósentinum).

Sjálvboðnir rentusetir

Í avtalaviðurskiftum, sum ikki falla undir nevndu ES-tilskipanirnar, geldur sum meginregla avtalufræðsla hvat viðvíkur rentum og rentuútroknningum. Tað er ikki óvanligt at hava reglur um høvuðsstólslegging av rentum, møguliga rentur sum renna á mánað. Serliga við mánaðarligar útroknningar ella høvuðsstólslegging miðað at, nær seinkingargaldið varð til (12 mánaðar rullandi høvuðsstólslegging), kunnu útroknningarnar verða flóknar.

Løpandi kontokurantviðurskifti

Í løpandi skuldviðurskiftum, har fleiri viðurskifti fara fram yvir eitt tímabil, kann nettostøðan vera bæði negativ og positiv. Eitt dømi er ein kassakredittur knýttur til eina bankakontu, har tú kanst hava bæði positiva og negativa støðu. Rentuprósent, sum tú mást gjalda fyri kassakredittskuldina, víkur vanliga frá tí rentu, sum tú fært við positivari støðu — sum skapar eyka flókleika í útroknningum.

Samsvarandi geldur fyri kreditkortviðurskifti, har fleiri skuldfførslur og inngjaldingar fara fram á einum mánað við ymsum rentuprósenti eftir formerkinum á støðuni.

Flóknir útroknningar: loftlagslóggeving um losunarkvótar

ES hevur sett tilskipanir (losunarkvótatilskipan 2003/87/EF) um handil við losunarheimildir fyri gróðurhúsaloftsløg, við seinni broytingum. Losunarkvótamyndugleikin í viðkomandi londum er skyldug at leggja brotaárgjald á aktørar, sum loysa gróðurhúsaloftsløg uttan nóg margar losunarheimildir innan ásetta freist.

Slíkar útroknningar eru flóknar og innifata vísitølutrygging miðað at evropeiska samskipaðari neystingarverðsvísitølu (HICP), gengisumrokning til lokalan gjaldoyra og síðan seinkurentuútrokning. Tráttarupphæddir í slíkum málum eru ofta sera høgar, og sjálvt smáar sléttunar hava stór ávirkan.

Gengisumrokning av rentum

Ikki sjaldan verður tørvur á at umrokna bæði høvuðsstól og seinkurentur til annan gjaldoyra, ella at høvuðsstólin roknaður verður í einum gjaldoyra meðan seinkurentuupphæddin verður í øðrum. Slík viðurskifti flókka rentuútrokningina enn meira og krevja at røttir gengisskráningar heintaðar verða á ávísum tíðarmørkum.

Amboð fyri norðurlendskan rentuútrokning

Seinkurentuútroknningar á Norðurlondum innifata eitt breitt úrval av flóknari lutum — frá muni á rentutímabilum og rentudøgum, gjøgnum rentur av rentum og vísitølutrygging, til gengisumrokning og losunarkvótagjøld. Interestia er ment til at handfara allar hessar útfærslur.